Değerlendirme araçları bir kişi hakkında karar veren makineler değil; görüşmede duyulanı ölçülebilir bir zeminle karşılaştırmaya yarayan araçlar.
Değerlendirme araçları, bir kişi hakkında karar veren makineler değil. Bir görüşmede duyduklarımı ölçülebilir bir zeminle karşılaştırmama yarayan araçlar. Tek başına bir test sonucu, bir insanı anlatmaz.
Test bir etiket üretmek için değil, resmin bütününü görmek için kullanılır.
Bir şeyi açıkça söylemem gerekiyor: psikologlar tanı koymaz. Değerlendirme, bir kişinin güçlü ve zorlanan alanlarını görünür kılar, gerektiğinde psikiyatri hekimine yönlendirmeyi destekler ve danışmanlık sürecinin nereden başlayacağını belirler. Tanı koyma yetkisi hekimdedir.
«IQ testi», «dikkat testi», «ne kadar kaygılısın testi» başlıklı sayfalar epey yaygın. Aradaki fark teknik ama sonucu çok belirleyici:
Bunun en somut örneği dikkat konusu. İnternetteki «dikkat testi» sayfaları size bir yüzde verip biter; standart koşullarda uygulanan bir dikkat değerlendirmesi ise dikkatin hangi bileşeninde zorlanıldığını yaşa göre karşılaştırarak gösterir — ve o sonucu birlikte konuşuruz.
Geniş kapsamlı bir kişilik envanteri. Kişinin genel örüntüsünü, zorlandığı alanları ve baş etme biçimlerini bütünlüklü biçimde görmeye yarar. Uygulaması ve değerlendirmesi zaman ister.
Hangi belirti alanlarının ne yoğunlukta olduğunu tarayan bir ölçek. Sürecin başında yön belirlemeye, ilerleyen dönemde ise değişimi izlemeye yardımcı olur.
Kaygı ve çökkünlük düzeyini ölçen kısa ölçekler. Uygulaması hızlıdır; özellikle süreç içinde belirli aralıklarla tekrarlandığında değişimi somut biçimde gösterir.
Ailelerin çoğu zaman dikkat dağınıklığı diye getirdiği tabloyu ölçen standart bir araç: dikkati, dürtüselliği ve hareketliliği bilgisayar ortamında, gerçek hayattakine benzer dikkat dağıtıcılar eşliğinde değerlendirir. Çıkan sonuç bir tanı değil; dikkatin hangi bileşeninde ne kadar zorlanıldığını yaşa göre normlarla karşılaştırarak görünür kılar ve gerektiğinde hekime yönlendirmeyi destekler.
Çocuğun gelişim alanlarının yaşına göre nerede olduğunu değerlendirir. Erken dönemde fark edilen bir gecikme, erken desteklenebilir bir gecikmedir.
Oyun, çizim ve hikâye yoluyla yapılan çalışmalar. Çocuk anlatamadığını gösterebildiği için, sözel görüşmenin ulaşamadığı yere ulaşır.
Pratik bilgiler. Görüşmeler 55 dakika sürüyor; kapsamlı envanterlerin uygulaması daha uzun sürebilir. Samsun Atakum'daki ofisimde yüz yüze çalışıyorum — değerlendirme araçlarının çoğu standart koşul gerektirdiği için online uygulamaya uygun değildir.
Hayır. Psikologlar tanı koymaz; tanı koyma yetkisi hekimdedir. Değerlendirme araçları bir kişinin güçlü ve zorlanan alanlarını görünür kılar, danışmanlık sürecinin nereden başlayacağını belirler ve gerektiğinde psikiyatri hekimine yönlendirmeyi destekler.
Dört şey farklı: uygulayan kişinin eğitimi, standart uygulama koşulları, sonucun karşılaştırıldığı Türkiye normları ve testten sonra yapılan geri bildirim görüşmesi. Ücretsiz bir test size bir sayı verip biter; değerlendirmenin asıl değeri o sayının sizin bağlamınızda ne anlama geldiğini konuştuğumuz kısımdadır.
Sonuçlar bir geri bildirim görüşmesinde anlaşılır bir dille konuşulur. Raporun hangi formatta ve hangi amaçla hazırlanacağı talebe göre değişir; bunu ön görüşmede netleştiriyoruz. Bir puan tablosu teslim edip süreci orada bitirmek işe yaramıyor.
Seçilen araca göre değişir. Beck ölçekleri gibi kısa ölçekler birkaç dakikada doldurulur; SCL-90-R orta uzunluktadır; MMPI gibi kapsamlı envanterler ise belirgin biçimde daha uzun sürer ve ayrı bir değerlendirme zamanı gerektirir.
Değerlendirme araçlarının çoğu standart uygulama koşulu gerektirdiği için yüz yüze yapılır. Ortamın, süre kontrolünün ve uygulayıcının gözleminin sonucu etkilediği araçlarda online uygulama sonucun geçerliliğini zedeler.
Her soru test gerektirmez. Bir ön görüşmeyle, değerlendirmenin gerçekten gerekli olup olmadığına ve gerekliyse hangi aracın uygun olduğuna birlikte bakalım.